The International School for Holocaust Studies

„Chciałam wzlecieć jak motyl”

Plan lekcji

Wiek: 8-10
Czas trwania: cztery 45-minutowe lekcje; wskazane jest połączenie dwóch ostatnich lekcji

Wprowadzenie
Podejście pedagogiczne oraz dostosowanie materiałów do odpowiedniego wieku
Praca z książką: Chciałam wzlecieć jak motyl
Przebieg lekcji

Wprowadzenie

Holokaust staje się częścią tożsamości i wspólnej pamięci uczniów w młodym wieku. Prezentowanie tego tematu młodym uczniom w szkole podstawowej nie jest proste. Nieustannie odbierają oni przekazy medialne, które – pozostając poza kontrolą – przekazują informacje niedostosowane do emocjonalnego poziomu i możliwości poznawczych dzieci. Poprzez książkę Chciałam wzlecieć jak motyl Yad Vashem próbuje rozpocząć dyskusję na temat Holokaustu z uczniami w sposób, który po pierwsze jest opowiadaniem historii, a po drugie umożliwia przedstawienie podstawowych pojęć odnoszących się do Holokaustu.

W książce Chciałam wzlecieć jak motyl czytelnik poznaje historię Chany Gofrit. Autorka, Naomi Morgenstern, zaadaptowała relację Chany Gofrit zgodnie z zaleceniami edukacyjnymi Yad Vashem w taki sposób, aby była ona odpowiednia dla dzieci w wieku 8-10 lat.

Plan lekcji zawiera dwie sekcje dla nauczyciela:

Sposób przygotowania historii tak, aby odpowiadała ona naszej perspektywie pedagogicznej, którą poznają Państwo poniżej.
Zasady pracy z książką w klasie: trzy lekcje wspólnego czytania oraz lekcja podsumowująca zachęcająca uczniów do kreatywnej pracy po przeczytaniu książki.

Każdy nauczyciel zna swoich własnych uczniów, ich możliwości emocjonalne i poznawcze, ich wiedzę oraz standardy akademickie. Dlatego też zalecamy nauczycielom dostosowanie naszych materiałów do warunków panujących we własnej klasie.

Grupa docelowa: uczniowie trzeciej i czwartej klasy
Metoda: lektura książki, dyskusja w klasie, podsumowująca kreatywna praca
Czas trwania: Części przygotowane są jako 45-minutowe lekcje. Radzimy jednak przeprowadzenie lekcji w ciągu trzech dni, łącząc trzecią i czwartą część.

Podejście pedagogiczne oraz dostosowanie materiałów do wieku ucznia

Nasze materiały edukacyjne, w tym także wymieniona wyżej książka, oparte są na spiralnym, dostosowanym do wieku ucznia podejściu pedagogicznym: cały proces trwa od bardzo młodego wieku w szkołach początkowych do zajęć poświęconych historii Holokaustu w liceum. Dzięki podejściu spiralnemu każda z jednostek edukacyjnych dopasowana jest do wieku uczniów. Jednostka „To dlatego, że jesteśmy Żydami”, która dostępna jest w naszym Centrum Pedagogicznym, przystosowana jest dla uczniów młodszych klas i skupia się na losie jednego człowieka. W tej jednostce położono nacisk na rodzinę. W starszych klasach zajmujemy się społecznością, narodem i narracją historyczną. Całość historii istnieje w każdym z materiałów, ale zawartość dostosowana jest w każdym przypadku do wieku ucznia. Akcenty rozłożone są inaczej w zależności od wieku studentów. Można to schematycznie opisać w następujący sposób:

Edukacja przedszkolna oraz klasy 1-2	Wyższe klasy szkoły podstawowej	Gimnazjum	Liceum i wyżej
Jednostka	Rodzina	Społeczność	Naród oraz narracja historyczna

Praca z książką: Chciałam wzlecieć jak motyl

Naciśnij tutaj, jeśli chcesz pobrać całą książkę.

Książka opowiada historię Chany Gofrit i jej rodziny. Poprzez historię rodziny uczymy także szerzej historii Holokaustu w sposób, który dostosowany jest do wieku uczniów.
Poprzez książkę uczniowie poznają takie pojęcia, jak: żółta gwiazda, getto, kryjówka, sprawiedliwi nie-Żydzi, deportacja i powstanie. Te pojęcia zostaną wyjaśnione szczegółowo w trakcie zajeć w liceum. Na tym etapie nie chodzi o uczenie historii Holokaustu, ale na zapoznanie uczniów z podstawowymi pojęciami występującymi w opowieści.
Książka podzielona jest na rozdziały, które opowiadają historię życia Chany. Każdy z rozdziałów jest tematem samym w sobie. Nie trzeba wykorzystywać wszystkich rozdziałów, ponieważ opuszczenie niektórych z nich nie narusza ciągłości narracji. Polecamy nauczycielom, którzy przecież najlepiej znają swoich uczniów, dokładne wybranie rozdziałów, które pojawią się na zajęciach.
W ciągu całej opowieści młodemu czytelnikowi towarzyszy postać dorosłej Chany. W ten sposób czytelnik nie jest pozostawiony samemu sobie, odkrywając kolejne etapy tej trudnej historii.
Książka opowiada historię Chany przed, w czasie oraz po Holokauście. Opowieść zaczyna się przed Holokaustem ze względu na pedagogiczną zasadę, która mówi, iż aby zrozumieć, co zostało utracone w czasie Holokaustu, należy poznać żydowskie życie przed wojną.

Przebieg lekcji

Część 1: Wspólne czytanie, strony 1-13

Rozdział 1 (s. 1-2): Wstęp

Dla nauczyciela:

Strony 1 i 2 to swoisty osobisty dokument Chany: imiona jej oraz rodziców, imię zwierzęcia, nazwa rodzinnej miejscowości w Polsce oraz fakt, że w czasach jej dzieciństwa Żydzi i Polacy mieszkali obok siebie. Ten dokument jest wprowadzeniem do książki, przedstawieniem postaci Chany, która towarzyszy uczniom podczas całej opowieści, oraz świata utraconego przez nią w czasie wojny.

Lekcję można rozpocząć od przeczytania ostatniej strony i przedstawienia Chany jako babci, która mieszka w Tel Avivie i ma dwoje wnucząt. Taki sposób jest bezpieczniejszy: uczniowie na samym początku dowiedzą się, że historia ma bezpieczne i dobre zakończenie, od którego przejść można do tragicznych faktów. Zaczynanie lekcji od pierwszej strony, czyli od przedwojennego świata, daje uczniom mniejsze poczucie bezpieczeństwa.

Nauczyciel powinien poprosić uczniów o otwarcie książki na stronach 1 i 2 oraz opowiedzieć im o Chanie, która urodziła się w Białej Rawskiej, o jej rodzicach Herszelu i Zisl Herszkowicz, którzy nazywali ją Haneczka. W mieście Żydzi i Polacy mieszkali obok siebie.

Informacje powinny zostać przekazane w sposób, który zaciekawi uczniów i zachęci do poznania dalszej historii.

Rozdział 1 (s. 2-4): Dzieciństwo przed wojną

Dla nauczyciela:

Ten rozdział ukazuje Chanę i jej życie w polskim mieście przed drugą wojną światową. W rozdziale pojawiają się cztery ważne kwestie:

Świat przeszłości:
Chana dorastała w świecie, który istniał przed Holokaustem, i którego już nie ma. Imiona osób i nazwy miejsc, o których opowiada Chana, nie są znane współcześnie. Są one ważnym elementem: poprzez zapoznanie się z nimi zapoznajemy się także ze światem Chany, w którym nazwy te były częścią języka żyjących wówczas ludzi.
Miasto:
w tym rozdziale uczniowie z opisu Chany mogą poczuć jej rodzinne miasto – jego malowniczość oraz zapachy.
Zwyczajne dzieciństwo:
uczniowie zrozumieją, że Chana, mimo bycia „ocalałą z Holokaustu”, przed wybuchem wojny miała normalne dzieciństwo.
Wybuch wojny i utrata dzieciństwa:
ostatnie zdanie rozdziału jest ważne dla zrozumienia, że wojna gwałtownie zakończyła szczęśliwe dzieciństwo zarówno Chany, jak i innych dzieci w czasie Holokaustu.

Pytanie (P): Jakim dzieckiem była Chana?
Odpowiedź (O): Była zwykłym, kochającym, utalentowanym i szczęśliwym dzieckiem.

P: Czy dzieciństwo Chany było podobne do twojego?
O: Są pewne podobieństwa, jeśli chodzi o zabawy, piosenki i inne dziecięce aktywności, które opisuje Chana. Jednocześnie Chana wychowywała się w Polsce wśród nieżydowskiej społeczności. Język i klimat miasta różniły się bardzo od hebrajskiego i izraelskiego klimatu.

P: Jak Chana opisuje życie w mieście?
O: Życie rodzinne w malowniczym mieście z rzeką, rynkiem oraz przemieszaną ludnością polską i żydowską.

P: Jak Chana opisuje relacje z żydowskimi sąsiadami?
O: Polacy i Żydzi żyją obok siebie i są oni częścią życia opisywanego przez Chanę. Marysia, jej najlepsza przyjaciółka, jest Polką.

P: Jak Chana opisuje wybuch wojny?
O: Wojna nagle zakończyła jej dzieciństwo. Od tego momentu jej sytuacja zmienia się całkowicie. W dalszej części zrozumiemy dlaczego.

Rozdział 2 (s. 5-6): Zwycięstwo nazistów i oznaczenie Żydów gwiazdą

Dla nauczyciela:

W poprzednim rozdziale Chana opowiada o upadku swojego świata. Wybuch wojny był momentem kryzysowym jej dzieciństwa. Podobne opisy są charakterystyczne dla wielu relacji dzieci, w których normalne dzieciństwo brutalnie wkroczyła wojna.

W tym rozdziale Chana po raz pierwszy poznaje pojęcie „żółtej gwiazdy”. Ma to miejsce w momencie, kiedy jej matka naszywa ją na płaszcz swój i męża. Zaciekawiona Chana pyta mamę o gwiazdę - coś nowego w jej życiu - ale otrzymuje niecierpliwą, krótką ripostę, która tak naprawdę nie jest odpowiedzią na jej pytania. Z napiętego dialogu pomiędzy Chaną i matką uczniowie nie rozumieją jeszcze wagi wprowadzenia gwiazdy, jej znaczenia, powodu, dla którego Niemcy rozkazali Żydom ją nosić itd. To stanie się jasne nieco później. W tym punkcie opowieści wystarczy, jeśli zrozumieją, że termin „żółta gwiazda” wywołuje napięcie i poczucie niepewności oraz jest „złą wiadomością” dla Chany i jej rodziny. Coś się zmienia, dekrety i restrykcje są nakładane na Żydów, a korzystna sytuacja Chany i jej krewnych zmienia się. Chana musi zacząć radzić sobie ze skomplikowaną rzeczywistością i ilustracja na końcu rozdziału potwierdza jasno, że są fakty, z którymi nie można się kłócić, i że Chana nie otrzyma odpowiedzi na każde pytanie. Pomimo że nie rozumiemy wiele z tego, co dzieje się z Chaną, poprzez dialog pomiędzy nią i matką zaczynamy rozumieć, dlaczego Chana czuje, że jej dzieciństwo się rozpada.

Zgodnie z podejściem odpowiednim do wieku, atmosfera dialogu pomiędzy Chaną i matką o żółtej gwieździe jest wystarczająca i nie należy dodawać żadnego historycznego tła. To uczniowie poznają w późniejszych latach.

P: Dlaczego matkę Chany denerwują pytania córki?
O: Mama Chany niepokoi się wojną, gwiazdą i przyszłością w ogóle. Nie rozumie dokładnego znaczenia nowego prawa, ale jest oczywiste, że jest to „zła wiadomość”. Dlatego nie ma dobrych odpowiedzi na pytania Chany, co powoduje niecierpliwą, ostrą reakcję.

Rozdział 3 (s. 7-9): Przeniesienie Żydów do getta

Dla nauczyciela:

Ten rozdział odnosi się to tematu gett. Odnajdziemy tu trzy główne kwestie:

Od historii jednostki przechodzimy do historii Holokaustu. Do tej pory dyskutowaliśmy głównie o historii Chany i jej rodziny, ale w tym rozdziale oddalamy się od głównej narracji, ponieważ rodzina Herszkowiczów nie mieszka w getcie. Chodzi bowiem o to, aby uczniowie zapoznali się z pojęciem getta. Życie większości Żydów w getcie zilustrowane jest poprzez historię dalszych krewnych Chany.
Rozdział prezentuje ten temat stopniowo. Najpierw czytamy, jak Żydzi z getta zostali zmuszeni do sprzedaży swojego mienia po zaniżonych cenach, a następnie dowiadujemy się, że w getcie nie ma wystarczającej ilości żywności. Dopiero zakończenie mówi wyraźnie, że „matka rozdawała zupę głodnym Żydom”. To stopniowanie pomaga uczniom poradzić sobie z tematem getta i trudności życia w tamtym miejscu.
Historia Chany rozwija pojęcie getta i uczniowie zaczynają rozumieć jego znaczenie: trudne warunki dla większości Żydów, a także istnienie wzajemnej pomocy. Wyjątkowy los rodziny Chany staje się jasny, natomiast wyjątek uczy w tym wypadku o generalnej zasadzie.

P: Jak Chana opisuje sytuację w getcie?
O: Zakazane jest wychodzenie z getta, panuje głód, rozwija się „czarny rynek”. Z drugiej strony obserwujemy, że rodzina Chany, która ma nieco lepsze warunki życia niż większość Żydów, dba o to, aby pomagać potrzebującym Żydom.

P: Dlaczego rodzina Chany nie opuszcza getta?
O: Naziści korzystali z umiejętności matki Chany, która była szwaczką, do własnych celów i dlatego też pozwalają rodzinie zamieszkać poza gettem.

Rozdział 4 (s. 10-11)

Dla nauczyciela:

Ten rozdział oraz rozdział 10 nie są omawiane na lekcji, ponieważ opowiadają o tematach (synagoga, Yom Kippur itp.), które mogą nie być istotne dla nieżydowskich edukatorów i uczniów. Mogą Państwo jednak skorzystać z tych rozdziałów.

Rozdział 5 (s. 12-13): Wyrzucenie Chany ze szkoły

Dla nauczyciela:

Ten rozdział wraca do historii Chany. Chana ma sześć lat i idzie do pierwszej klasy. Pierwszego dnia roku szkolnego idzie do szkoły razem ze swoją polską przyjaciółką Marysią. Jednak Żydzi nie mogą wchodzić do szkoły i są publicznie wyrzucani w bardzo poniżający sposób.

W tym rozdziale pojawiają się cztery kwestie:

Znaczenie gwiazdy:
Na początku rozdziału wydaje się, że będzie to zwyczajna historia małej dziewczynki, która idzie do pierwszej klasy. Jednak wówczas widzimy, że fakt, iż Chana jest Żydówką decyduje o jej wyjątkowym losie – innym niż los jej polskich przyjaciół. Chana nie może wejść do szkoły. W tym rozdziale uczniowie uświadamiają sobie prawdziwe znaczenie żółtej gwiazdy, która w poprzednim rozdziale była niejasna: ona izoluje i poniża Żydów. Tym razem jest to osobiste zranienie Chany, a nie Żydów jako ogółu.
Świadek:
W tym rozdziale pojawia się jeszcze jedna kwestia – świadka, czyli tego, który obserwował mordowanie Żydów. Woźny, którego Chana znała sprzed wojny, zabrania jej wejść do szkoły. To jest zdradzenie Chany: w normalnym świecie dorosły powinien chronić dziecko, natomiast w tym przypadku woźny rani ją w miejscu publicznym, na oczach przyjaciół. Co więcej, jej przyjaciele ignorują ją i nie przychodzą z pomocą.
Odwrócenie ról pomiędzy Chaną i jej rodzicami:
Chana chroni swoich rodziców i nie mówi im, że woźny nie wpuścił jej do szkoły. Być może chce oszczędzić im przykrości. W wielu przypadkach w czasie Holokaustu dzieci były zmuszone chronić rodziców, a czasami nawet wspierać ich bardzo praktycznie. Naturalny porządek świata, w którym rodzice uczą i chronią własne dzieci, został odwrócony.
Pamięć ojca:
Możemy pocieszać się faktem, że Chana ma ciepłe wspomnienia o swoim ojcu. Mimo że on nie przeżył – o czym dowiemy się później – to fakt, że Chana, tak okropnie potraktowana w szkole, otrzymuje ciepło oraz alternatywny sposób nauczania wymyślony przez rodziców, sprawia, iż z czasów dzieciństwa z rodzicami pozostają jej bardzo ciepłe wspomnienia. To uspakaja nas, bo mimo iż naziści zamordowali ojca Chany, nie udało im się wymazać pamięci o nim.

P: Co czuje Chana, kiedy woźny zabrania jej wstępu do szkoły?
O: Chana czuje się zdradzona. W normalnym świecie dorośli powinni chronić dzieci, ale w tym wypadku woźny upokarza ją na oczach przyjaciół.

P: Jak czuje się, kiedy dzieci oraz Marysia biegną do klasy?
O: Nawet jej przyjaciele, o których myślała, że zostaną przy niej, ignorują ją i pozostawiają ją samotną i upokorzoną.

P: Dlaczego Chana nie mówi rodzicom całej prawdy?
O: Chana nie chce ich unieszczęśliwiać. Świat przewrócony jest do góry nogami: rodzice powinni chronić ją, natomiast to ona chroni rodziców.

P: Jakie znaczenie mają słowa Chany, która mówi: „nie płakałam!”?
O: Chana w wieku sześciu lat tak naprawdę nie jest już dzieckiem. Chroni swoich rodziców, nie płacze, kiedy została zraniona. W tym samym czasie jej rodzice próbują stworzyć jej „normalny” świat i Chana uroczyście zaczyna się uczyć w domu.

Część 2: Wspólne czytanie, strony 14-25

Rozdział 6 (s. 14-15): Wypędzenie Żydów z miasta

Dla nauczyciela:

W tym rozdziale ponownie odchodzimy od historii rodziny Chany, aby opowiedzieć historię polskich Żydów. W rozdziale pojawiają się dwie główne kwestie:

W rozdziale czytamy o deportacji Żydów do obozu śmierci w Treblince. Chana i jej rodzice utracili tam całą rodzinę, natomiast polscy kolejarze przyglądają się temu obojętnie – współpracują z Niemcami. Jednakże w rozdziale nie odnajdziemy dokładnego opisu obozu śmierci i sposobu zabijania Żydów. Wprowadzamy tylko to pojęcie, ale nie rozwijamy go, ponieważ dla uczniów historia ta jest już wystarczająco trudna. Niektórzy nauczyciele mogą uważać, że jest jeszcze za wcześnie na mówienie o zabijaniu. Wówczas można od razu przejść do następnego rozdziału. Inni nauczyciele mogą uważać, że przekazanie tych wiadomości jest istotne. Każdy z nauczycieli powinien wcześniej zastanowić się nad trudnością w pracy nad treścią tego rozdziału i przemyśleć, czy wykorzystać go na lekcji.
Pamięć świata, który został stracony: Chana opisuje, jak z zakładu fotograficznego wylatują zdjęcia Żydów deportowanych na śmierć. Ten fragment może wywołać dyskusję z uczniami na temat pamięci o Holokauście oraz świata, który został stracony. Jak możemy upamiętnić Żydów, którzy zginęli, i których fotografie rozwiewa wiatr?

P: Jak czuje się Chana, kiedy widzi, że oboje rodzice płaczą? Czy to normalne oglądać swoich rodziców płaczących?
O: Dla dziecka jest to trudna rzecz i z pewnością rzadka. Zwykle obserwujemy to w najbardziej traumatycznych momentach rodzinnej historii.

P: W pierwszym rozdziale wiedzieliśmy, że Polacy i Żydzi mieli dobre sąsiedzkie relacje. Co opisuje ten rozdział?
O: Polscy kolejarze zabierają żydowskich sąsiadów do nieznanego miejsca. W opisie Chany widzimy złość i zawód ich postawą.

P: Dlaczego Chana mówi nam o fotografiach z zakładu fotograficznego?
O: Zdjęcia reprezentują zniszczenie i utratę żydowskiego świata. Ludzie zostali zamordowani i nie pozostał po nich żaden świat – nie ma grobu, nagrobka, a nawet fotografii.

Rozdział 7 (s. 16-19): Ucieczka i ukrywanie się

Dla nauczyciela:

W tym rozdziale powracamy do historii rodziny Chany. Mamy tutaj trzy kwestie:

Historia Holokaustu brutalnie zaczyna dotykać rodziny Chany. Do tej pory Chana była chroniona i historia Holokaustu raczej bezpośrednio na nią nie wpływała. Tutaj sytuacja ulega zmianie. Mimo że nadal jest z rodzicami, ich możliwości opieki są bardzo ograniczone i tak naprawdę oni sami muszą polegać na dobrej woli obcych ludzi.
W tym rozdziale sytuacja rodziny Herszkowiczów zaczyna się pogarszać. Chana wykorzystuje sposób, w jaki dzieci radzą sobie z trudną rzeczywistością – wyobraźnię. Robi to, kiedy ukrywa się w worku po ziemniakach. Dodaje sobie otuchy: „Jestem ziemniakiem, jestem ziemniakiem. Nie mogę się ruszyć, bo ziemniaki się nie ruszają. Nie mogę nic mówić, bo ziemniaki nie mówią. Muszę oddychać cichutko, żeby nikt mnie nie usłyszał. Jeśli przyjdą Niemcy, nie krzyczy. Ziemniaki nie mówią”. Widzimy, że mimo trudnej sytuacji udaje jej się skoncentrować i pomóc samej sobie pokonać strach oraz poradzić sobie z niebezpieczeństwem.
Jeżeli chodzi o kwestie świadków oraz ratujących, niezwykle ważne jest podkreślenie, że wśród polskiej ludności były różne reakcje na to, co dzieje się z Żydami. Wcześniej poznaliśmy woźnego oraz kolejarzy, co mogłoby być dowodem, że Polacy nie pomagali Żydom. Jednak tutaj poznajemy kobietę, która pomaga mimo tego że sama jest w niebezpieczeństwie. Ona przestaje być tylko obserwującym świadkiem i wyciąga pomocną dłoń, ryzykując jednocześnie życie swoje i swoich dzieci. Należy podkreślić i wyjaśnić uczniom, że jeśli ta kobieta zostałaby złapana, jedyną karą dla niej będzie śmierć. W dyskusji z uczniami należy także podkreślać, że w czasie Holokaustu Żydów ratowało niewiele osób. Jednocześnie każdemu Żydowi, który ukrywał się w czasie Holokaustu, pomagało kilku nie-Żydów, sprawiedliwych, którzy pomagając, sami narażali się na ogromne niebezpieczeństwo.

P: Chana opowiada jak w czasie wojny dostała od mamy sukienkę, dzięki czemu była bardzo szczęśliwa. Jak to wyjaśnić?
O: Chana nadal jest dzieckiem – pomimo strasznej wojennej rzeczywistości. Dlatego też sukienka ją uszczęśliwia i być może nawet pozwala jej choć na chwilę uciec od trudności codziennego życia w czasie wojny.

P: Do tej pory poznaliśmy Polaków, którzy nie próbują pomóc Chanie oraz Żydom: woźny i kolejarze, którzy przewożą Żydów na Wschód. Tym razem jednak po raz pierwszy poznajemy ludzi, którzy próbują pomóc rodzinie Chany. Co się stanie, jeśli zostaną złapani?
O: Polska kobieta nie mówi tego dosłownie, ale karą za ukrywanie Żydów jest śmierć.

P: Jakie znaczenie ma pomaganie Żydom w społeczeństwie, gdzie nie każdy jest przygotowany na niesienie pomocy?
O: Na praktycznym poziomie niesienie pomocy wymagało środków i ludzi, którzy chcieli współpracować i dochować tajemnicy. Poza tym nie wszyscy byli w stanie pójść pod prąd i wyciągnąć pomocną dłoń, ponieważ ogólną tendencją była bierna postawa i brak współczucia dla Żydów.

P: Chana opisuje, jak została zmuszona do odłączenia się od rodziców i ukrywania się w worku po ziemniakach. Co ona czuje, kiedy ukrywa się w worku? Co robi, aby poradzić sobie ze strachem?
O: Chana jest przerażona. Żeby pokonać strach, wyobraża sobie, że jest ziemniakiem i w taki sposób jest w stanie przetrwać tę nerwową sytuację, zanim nie powróci do rodziców.

Rozdział 8 (s. 20-23): Rozstanie z ojcem

Dla nauczyciela:

Oddzielenie od ojca:
sytuacja staje się naprawdę poważna i rodzina znajduje się w coraz większym niebezpieczeństwie. Próbując znaleźć jakieś wyjście, członkowie rodziny muszą podjąć decyzję, czy lepiej próbować trzymać się razem za wszelką cenę, czy szanse przetrwania są większe, jeśli się rozdzielą. Rodzice Chany nie dochodzą do porozumienia i w końcu ojciec zmuszony jest do podjęcia decyzji.

Trzeba w tym miejscu zauważyć, że w edukacji o Holokauście niezwykle ważne jest dyskutowanie o dylematach tego okresu. Debata nad problemami nie ma prowadzić do określenia, która z decyzji jest bardziej poprawna i w żadnym wypadku nie powinna prowadzić do oceniania. Dylematy mają zbliżyć uczniów do ludzi, o których się uczą, a także wytworzyć poczucie zrozumienia i empatii. Im młodsi są uczniowie, tym bardziej uważać trzeba podczas dyskutowania nad dylematami w czasie Holokaustu i dyskusja musi być dostosowana do poziomu percepcyjnego uczniów.
Ocalenie:
poznajemy coraz więcej osób, które gotowe są zaryzykować, aby pomóc Chanie i jej rodzinie.
Odwrócenie ról Chany i ojca:
Chana próbuje przekonać ojca, aby został z nią i z matką. Ostrzega go nawet o tym, że w lesie jest niebezpiecznie. W tym miejscu mamy kolejny wyraz odwrócenia ról pomiędzy rodzicami i dziećmi, co jest cechą charakterystyczną świata Holokaustu. Chana próbuje tym samym chronić swojego ojca.

P: Dlaczego ojciec Chany chce zostawić żonę i dziecko, żeby dołączyć do partyzantów w lesie?
O: Przede wszystkim chodzi o wyjaśnienie, które daje żonie. Ojciec Chany rozumie, że nie mogą dalej razem pozostawać w ukryciu, bo czas działa na ich niekorzyść. Uważa także, że nie będą w stanie zdobyć kolejnego kompletu fałszywych dokumentów, dlatego też uznaje, że nie ma innego wyjścia – musi opuścić rodzinę i dołączyć do partyzantów.

P: Jak Chana reaguje na pomysł ojca, który chce dołączyć do partyzantów?
O: Próbuje zniechęcić go do tego pomysłu, mówiąc mu, że to niebezpieczne. Próbuje chronić ojca i opiekować się nim.

Rozdział 9: (s. 24-25): W ukryciu w Warszawie

Dla nauczyciela:

Ten rozdział opisuje życie Chany i jej matki w ukryciu w Warszawie – w dużym mieście.

Ratujący:
rozdział mówi o codziennej cenie, którą musi płacić rodzina, która ratuje Chanę i jej matkę. Oprócz życia w ciągłym strachu, że zostaną złapani i za pomaganie Żydom będą musieli zapłacić życiem, cierpią także w życiu codziennym: nie mogą zapraszać do domu gości, nie mogą nikomu zdradzić tajemnicy oraz muszą dzielić się jedzeniem z nieznajomymi. To powinien być temat do dyskusji z uczniami.
Ukrywanie się w Warszawie:
Chana opisuje trudności życia w ukryciu: nie wychodzi na słońce, nie oddycha świeżym powietrzem przez całe dwa lata, czuje się jak gość w obcym domu i cały czas musi uważać, ponieważ jakiś niezaproszony gość mógłby pojawić się i odkryć ją i jej matkę.

P: Jak Chana opisuje życie w ukryciu w Warszawie?
O: Mówi o strachu przed złapaniem, wielu ograniczeniach, poczuciu bycia gościem w domu (czytanie książek tylko podczas nieobecności dziewczynek, nieodpowiadanie na pytania, aby ich nie zdenerwować).

P: Co córki państwa Skowronków czują w sytuacji, kiedy Chana i jej matka mieszkają w ich domu?
O: Z jednej strony nie jest łatwo „gościć” obcych we własnym domu, dzielić się książkami i cały czas uważać, aby nie zdradzić tajemnicy. Z drugiej strony jednak wiedzą, że one i ich rodzic robią coś bardzo ważnego – ratują ludzkie życie. W następnym rozdziale zobaczymy, co zrobią dziewczynki.

P: Jak Chana postrzega upływ czasu?
O: Cały czas podkreśla zdanie „przez dwa lata…” – znaczenie czasu zmienia się z powodu nienormalnych okoliczności. Co oznaczają dwa lata spędzone z nimi, bez opuszczania mieszkania? Chana nie mogła nawet podchodzić do okna. Co oznacza mieszkać tak, jakby się w ogóle nie istniało? (nie można głośno rozmawiać, chodzić, nikt nie może cię zobaczyć).

Część 3: Wspólne czytanie, strony 26-36

Rozdział 10 (s. 26-27)

Dla nauczyciela:

Rozdział 11 (s. 28-29): Kryjówka w kryjówce

Dla nauczyciela:

Ten rozdział jest kontynuacją rozdziału 9. Nikt nie może się dowiedzieć, że ktoś ukrywa się w mieszkaniu Skowronków.

Trudność życia w kryjówce:
Chana wyjaśnia to opisując to, jak razem z matką musiała ukrywać się w szafie. Po raz kolejny widzimy, jak pomocna była wyobraźnia – dzięki niej mogła poradzić sobie z sytuacją. Czytając ich historię możemy nauczyć się o tym, jak trudno było ukrywać się w domu i jak Chanie brakowało natury i świeżego powietrza.
Ratujący:
W tym rozdziale widzimy, że córki państwa Skowronków całkowicie przyswoiły sobie zasady roziców. Hanka, córka Skowronków, stworzyła „kryjówkę w kryjówce” i tak naprawdę – kiedy pojawiło się ogromne niebezpieczeństwo – ocaliła życie Chany i jej matki.

P: Co robiły Chana i jej matka, kiedy do mieszkania przychodzili goście?
O: Ukrywali się w szafie albo w skrzyni na węgiel.

P: Jakie były warunki w kryjówce i jak radziła sobie z nimi Chana?
O: Kryjówką była ciasna skrzynia albo szafa, w której trzeba było stać bez ruchu, nie wydając z siebie żadnego głosu. Chana wykorzystuje wyobraźnię, aby uciec w inną rzeczywistość – wyobraża sobie kolorowe sceny, w których może robić wszystko to, co jest zabronione – chodzić, przebywać na powietrzu itp.

P: Chana ucieka w świat wyobraźni, aby „wyjść” z kryjówki. Czego możemy się nauczyć z tej ucieczki? Dlaczego Chana wyobraża sobie las?
O: Możemy dowiedzieć się, jak bardzo Chana tęskni za światem zewnętrznym – świeżym powietrzem, lasem i naturą.

P: W poprzednim rozdziale mówiliśmy o córkach państwa Skowronków i zobaczyliśmy, że miały one sprzeczne uczucia, jeżeli chodzi o Chanę i jej matkę. Co dzieje się w tym rozdziale? Jak one czują się teraz?
O: Córki państwa Skowronków przygotowują, bez wiedzy rodziców, dodatkową kryjówkę dla Chany i jej matki. Dowiadujemy się dzięki temu, że popierają to, co robią ich rodzice i są gotowe zapłacić ogromną cenę za bycie ratującym.

P: Skąd wiemy, że córki Skowronków przyswoiły sobie zasady panujące w domu?
O: Dzieje się to w momencie, kiedy ratują ukrywające się na strychu Chanę i jej matkę – nie pozwalają, aby dostały się one w ręce nazistów. Wszyscy razem cieszą się z ocalenia.

Rozdział 12 (s. 30-31): Koniec wojny

Dla nauczyciela:

Koniec wojny:
Nadchodzi wreszcie moment, na który Chana i jej matka czekają od chwili wybuchu wojny – wojna się kończy, a one są wolne. Wracają do rodzinnej Białej Rawskiej w nadziei, że odnajdą tam rodzinę i przyjaciół. Jednak po przyjeździe zdają sobie sprawę z ogromu strat: ojciec nie przeżył wojny, wszyscy krewni zostali zabici, a z całego miasta przeżyło tylko kilka osób. Ich własność została rozgrabiona, a relacje z polską ludnością załamały się. Należy podkreślić, że koniec wojny nie przyniósł ulgi i radości, której moglibyśmy oczekiwać. Zamiast tego staje się dla nich jasne, że straciły cały świat. Mimo wszystko jednak cały czas próbują odnaleźć swoje miejsce na świecie.
Miejsce Chany i jej matki:
krótki pobyt w Białej Rawskiej uświadamia im, że to nie jest już ich miasto. Opuszczają je i szukają nowego miejsca do życia.

P: Jak czują się Chana i jej matka, kiedy wojna się kończy i wracają do Białej Rawskiej?
O: Chana i jej matka czują się bardzo źle – cały ich świat został zniszczony, a one pozostają bez miejsca na świecie. Próbują rozpocząć nowe życie.

Rozdział 13 (s. 32-33): Powrót do życia

Dla nauczyciela:

W tym rozdziale zajmujemy się powrotem do życia.

Syjonizm:
Chana i jej matka próbują odbudować swoje życie w innym mieście w Polsce i żyją jak chrześcijanie. Ale Chana tęskni za judaizmem i dołącza nawet do syjonistów. Syjonizm nadaje życiu jej i jej matki nowe znaczenie.
Założenie rodziny:
Matka Chany ponownie wychodzi za mąż, a Chana ma nowego brata.

Rozdział 14 (s. 34-36): Zakończenie

Dla nauczyciela:

Chana krótko opowiada o tym, jak wyglądało jej życie po przyjeździe do Izraela: zdobyła zawód, w którym pracowała przez wiele lat, wyszła za mąż i urodziła syna. Dziś ma dwoje wnuków. W tym krótkim rozdziale opowiada także o rodzinie Skowronków i tym, że otrzymali oni tytuł Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata. Ten szczegół jest niezwykle ważny – to uznanie i docenienie rodziny, która uratowała jej życie, i dzięki której była w stanie przetrwać wojnę. Fakt, że to pojawia się w tym krótkim rozdziale, pokazuje, jak ogromna jest wdzięczność Chany dla rodziny Skowronków.

P: Dlaczego Chana w ostatnim rozdziale mówi o rodzinie Skowronków? Czego możemy się nauczyć o jej uczuciu do nich?
O: Chana podziwia ten akt dobroci dla niej oraz jej matki i jest im niezwykle wdzięczna. Podkreśla ten fakt jako jedną z najważniejszych rzeczy w jej życiu.

Część 4: Wnioski i podsumowanie

Celem tej lekcji jest podsumowanie książki w sposób, który pozwoli uczniom wypowiedzieć się w kreatywny sposób i pozwolić im doświadczyć historii Chany i jej matki na swój sposób. Zajęcia powinny być podzielone na dwie równe części: połowa czasu przeznaczona na kreatywną pracę, a druga połowa na dyskusję. Ważne jest także, aby w klasie panowała spokojna atmosfera – w pierwszej połowie, kiedy uczniowie pracują samodzielnie, wykorzystać można odpowiednią muzykę.

Część 1: kreatywna praca

Nauczyciel powinien wcześniej przygotować w klasie wystarczającą liczbę stanowisk pracy z farbami, kolorowym papierem, kredkami, nożyczkami i wycinkami z gazet. Uczniowie mają wybrać jedno z trzech zadań:

Napisanie listu do Chany Gofrit
Wykonanie rysunku lub kolażu, który wyrazi uczucia ucznia po przeczytaniu książki. Warto powiedzieć uczniom, aby narysowani jedno wydarzenie, które przemawia do nich bardziej niż inne.
„Zebranie” zdjęć rozrzuconych w sposób podobny jak w rozdziale szóstym, w którym czytamy o deportacji Żydów na Wschód. Na swoim stanowisku dzieci będą korzystać z wyobraźni oraz wspominać ludzi, po których nie pozostał żaden ślad. Można także, jako przykład, pokazać im zdjęcia dzieci i rodzin (fotografie znaleźć można w archiwum Yad Vashem lub na stronie internetowej www.yadvashem.org.il).

Część 2: dyskusja

Uczniowie rozłożą swoje listy oraz prace plastyczne w klasie, a następnie obejrzą prace swoich kolegów. Każdy uczeń wybierze pracę, która do niego przemawia i pomyśli nad pytaniem, które można zadać. Nauczyciel ma zachęcić do dialogu nad tematem pracy, zadając pytania o same prace oraz proces tworzenia. Dlaczego wybrałeś takie kolory? Dlaczego wybrałeś to konkretne wydarzenie? Jak twój list czy rysunek wyraża twoje emocje? Itp.

Warto zachęcić uczniów do wzajemnego zadawania sobie pytań oraz poszukiwania wspólnych cech oraz różnic w pracach kolegów, np.: Widzę, że obaj wybraliście to wydarzenie, czy to samo wydarzenie wywołało w was różne emocje, itp. Nauczyciel powinien także zachęcić uczniów do zadawania sobie pytań o „zebrane” zdjęcia przy trzecim stanowisku. Uczniów powinno się nakierować na pytania dotyczące rzeczy, które skupiają postaci, samych ludzi oraz tła, na jakich są narysowane. Stąd warto przejść do dokumentu tożsamości Chany z początku książki i pokazać podobieństwa i różnice pomiędzy dziećmi, którzy byli przyjaciółmi Chany i zostali zabici w czasie Holokaustu, i samymi uczniami.

Na koniec lekcji prace można zebrać i wykorzystać w trakcie ceremonii lub na wystawie z okazji Dnia Pamięci o Holokauście. Prace można także wysłać Chanie Gofrit na adres podany na końcu książki.

With the generous support of: